Panik Bozukluğunda Kaçınma Davranışı Sorunu Neden Büyütür?

Panik bozukluğu olan birine bir şey sorduğunuzda, panik atağın kendisi kadar atak korkusunun da hayatını daralttığını duyarsınız. Kalp çarpıntısı, nefes darlığı, baş dönmesi ve ölüm ya da kontrolü kaybetme hissiyle gelen ilk atak çoğu insan için unutulmaz bir deneyimdir. Asıl zorluk ise çoğu zaman bundan sonra başlar: Kişi o duyguyu bir daha yaşamamak için bazı yerlerden, durumlardan ve hatta bedensel hislerden uzak durmaya başlar. Kaçınma denen bu davranış ilk bakışta mantıklı bir savunma gibi görünür, ancak zamanla sorunun en önemli besleyicilerinden biri haline gelir.

Kaçınma Davranışı Tam Olarak Nedir?

Kaçınma, korku ya da rahatsızlık uyandıran bir duruma girmemek, girdiyse hızla çıkmak veya o durumu bir şekilde hafifleterek geçirmek anlamına gelir. Panik bozukluğunda bu davranış bazen çok açıktır: Metroya binmemek, kalabalık bir alışveriş merkezine girmemek, araba kullanmamak. Bazen de oldukça ince biçimlerde ortaya çıkar. Kişi evden çıkarken mutlaka yanında biri olsun ister, telefonunu şarjda tutmaya takıntılı hale gelir, hep kapıya yakın oturur ya da su şişesi ve ilaç gibi güvenlik nesnelerini yanından ayırmaz. Konuyla ilgili ayrıntılar cankayapsikiyatrist.xyz üzerinde yer alıyor.

Bunların hepsi tek bir ortak amaca hizmet eder: Panik hissinin yeniden ortaya çıkma ihtimalini düşürmek veya çıkarsa tahammül edilebilir kılmak. Sorun, bu önlemlerin başlangıçta işe yarıyormuş gibi görünmesidir. Kişi kaçındığında kaygısı düşer ve beyin bu rahatlamayı bir ödül olarak kaydeder.

Kısa Vadeli Rahatlama, Uzun Vadeli Bedel

Kaçınmanın bu kadar çekici olmasının nedeni anlık sonucudur. Korkulan duruma girmediğinizde kaygı hızla düşer, rahat bir nefes alırsınız. Beyin bu bağlantıyı öğrenir: Kaçındım, iyi hissettim, demek ki kaçınmak doğru karardı. Böylece bir sonraki benzer durumda kaçınma isteği daha da güçlenir.

Ancak bu rahatlamanın bir bedeli vardır. Kişi korktuğu durumla karşılaşmadığı için o durumun aslında tehlikeli olup olmadığını hiçbir zaman test edemez. Panik atak sırasında kalbin hızlı atmasının kalp krizi anlamına gelmediğini ya da baş dönmesinin bayılmaya yol açmadığını deneyimleme fırsatı bulamaz. Korku sınanmadığı için yerinde kalır, hatta büyür.

Korku Döngüsü Nasıl Pekişir?

Panik bozukluğunu anlamanın yollarından biri, bir döngü olarak düşünmektir. Bedensel bir his ortaya çıkar, kişi bunu tehlike olarak yorumlar, kaygı artar, bedensel belirtiler şiddetlenir ve panik atak gelişir. Kaçınma bu döngünün hemen ardından devreye girer: Atak yaşanan yer ya da durum tehlikeli olarak etiketlenir ve bir daha oraya gidilmez.

Zamanla etiket genişler. Önce yalnızca atağın yaşandığı market, sonra tüm marketler, sonra kalabalık olan her yer riskli görünmeye başlar. Buna genelleme denir ve kaçınılan alan sessizce büyür. Kişi bir gün baktığında, hayatının önemli bir bölümünün bu korku etrafında şekillendiğini fark eder.

Günlük Hayatta Yaşanan Daralma

Kaçınmanın en somut sonucu, yaşam alanının küçülmesidir. İş yerine gitmekte zorlanma, sosyal davetleri reddetme, seyahat planlarını iptal etme ve tek başına dışarı çıkamama sık görülen örneklerdir. Bazı kişiler için bu tablo agorafobi adı verilen, açık alanlardan, kalabalıklardan ya da yardım alınamayacak durumlardan duyulan yoğun korkuyla birleşebilir.

Bu daralma yalnızca pratik sıkıntılar yaratmaz. Yakın ilişkiler de etkilenir. Aile üyeleri yavaş yavaş kişinin kaçınmalarına uyum sağlamaya başlar, ona eşlik eder, işlerini üstlenir, planları ona göre değiştirir. Niyet sevgi ve destek olsa da bu uyum, farkında olmadan kaçınmanın sürmesine katkıda bulunabilir. Ayrıca bağımsızlığın azalması, özgüven kaybına ve ikincil bir sorun olarak depresif duygulara zemin hazırlayabilir.

Bedene Yönelik Kaçınma Ve Güvenlik Davranışları

Kaçınma yalnızca dış dünyadaki yerlerle sınırlı değildir. Pek çok kişi panik atağı çağrıştırdığı için kendi bedensel hislerinden de kaçınır. Spor yapmaktan vazgeçmek çünkü kalp atışı hızlanıyor, kahve içmemek, sıcak ortamlardan uzak durmak ya da ağır yemek yemekten kaçınmak bu türdendir. Egzersizle hızlanan nabız ile panikte hızlanan nabız birbirine benzediği için, beden normal tepkiler verdiğinde bile alarm verir hale gelir.

Güvenlik davranışları da aynı mantıkla çalışır. Yanında hep birinin olması ya da belirli bir nesneyi taşımak, kişiye felaketi önlediği hissini verir. Oysa korku yaşandığında hiçbir şey olmaması, güvenlik davranışının sayesinde olmuş gibi algılanır. Kişi korkusunun asılsız olduğunu değil, ancak o önlem sayesinde kurtulduğunu düşünür ve inanç yerinde kalır.

Kaçınmanın Yarattığı Döngüden Çıkış Yolları

Güzel haber şu ki, kaçınmanın korkuyu besleme mekanizması aynı zamanda iyileşmenin de kapısını aralar. Korkunun azalması için, korkulan durumla kontrollü ve kademeli biçimde yüzleşmek gerekir. Bilişsel davranışçı terapi yaklaşımında bu süreç, kişinin bedensel hislerin ve durumların tehlikeli olmadığını kendi deneyimiyle öğrenmesi esasına dayanır. Yüzleşme genellikle en az korkutan adımlardan başlar ve zamanla zorlaşan basamaklarla ilerler.

Bu çalışma tek başına ve plansız yapıldığında yıpratıcı olabilir. Bu nedenle bir ruh sağlığı uzmanıyla birlikte, kişinin hızına uygun bir programla ilerlemek daha güvenlidir. Tedavi seçenekleri kişiden kişiye değişir ve hangisinin uygun olduğuna bir hekimin değerlendirmesiyle karar verilir. Belirtilerin günlük hayatı kısıtlamaya başladığı noktada yardım aramak, sorunun yerleşmesini engellemek açısından önemlidir.

Özetle kaçınma, panik bozukluğunun kısa vadede rahatlatan ama uzun vadede sorunu büyüten bir davranışıdır. Korkuyu test etme şansını ortadan kaldırır, genelleşerek yaşam alanını daraltır ve kişiyi güvenlik davranışlarına bağımlı kılar. Bu döngünün fark edilmesi, iyileşmeye giden yolun ilk adımıdır. Yaşadığınız belirtiler günlük hayatınızı kısıtlıyorsa bir psikiyatri uzmanına başvurmak, hem doğru değerlendirme hem de size uygun bir destek planı için yerinde olacaktır.